Khi so Tây Âu với các vùng khác, câu hay gặp nhất là "bên ấy phúc lợi tốt". Cách nói ấy dễ dẫn tới hiểu sai, vì nó gợi ý rằng có ai đó hào phóng hơn.
Thực chất đó là hai cách khác nhau để trả tiền cho cùng những thứ — và mỗi cách phù hợp với một loại hoàn cảnh khác nhau.
Cơ chế cơ bản
Ở một mô hình, bạn giữ nhiều thu nhập hơn và tự mua những dịch vụ mình cần.
Ở mô hình kia, một phần thu nhập được thu qua thuế và dịch vụ được cung cấp cho mọi người.
Tổng chi phí xã hội cho cùng một dịch vụ không khác nhau nhiều tới mức người ta tưởng — cái khác là ai trả, trả lúc nào, và rủi ro nằm ở đâu.
Đó là lý do việc so thu nhập sau thuế giữa hai vùng mà không tính điều này cho ra kết luận sai.
Điều mô hình gộp qua thuế thật sự mang lại
Không phải là rẻ hơn mà là ít biến động hơn.
Một gia đình không phải đối mặt với một khoản y tế lớn bất ngờ, vì rủi ro ấy được chia cho cả xã hội.
Và một đứa trẻ có cùng cơ hội giáo dục bất kể gia đình ở mức thu nhập nào — điều có ý nghĩa dài hạn lớn hơn nhiều so với con số chi phí trước mắt.
Nói cách khác, đây là mô hình đổi mức thu nhập khả dụng lấy sự giảm biến động, và giá trị của việc ấy phụ thuộc hoàn toàn vào việc bạn ở đâu trên phân bố rủi ro.
Ai được lợi nhiều hơn từ mô hình này
Gia đình có con nhỏ, vì chi phí giáo dục và y tế cho trẻ là phần lớn và kéo dài nhiều năm.
Người có nhu cầu y tế thường xuyên, vì họ ở phía chịu rủi ro cao trong mô hình tự mua.
Người có thu nhập ở mức trung bình, vì họ trả thuế vừa phải và nhận dịch vụ đầy đủ.
Và người coi trọng sự ổn định hơn mức thu nhập tối đa.
Ai ít được lợi hơn
Người trẻ khoẻ, độc thân, thu nhập cao — họ đóng nhiều và dùng ít trong giai đoạn ấy của cuộc đời.
Người làm trong những ngành mà mức thu nhập ở vùng khác cao hơn hẳn, vì chênh lệch ấy có thể vượt giá trị của dịch vụ nhận được.
Và người có kế hoạch ở lại ngắn hạn, vì họ đóng góp trong giai đoạn đóng nhiều mà rời đi trước giai đoạn nhận nhiều.
Điểm cuối này đáng nói riêng: mô hình gộp qua thuế phân bổ chi phí theo cả một đời người, nên nó hợp lý nhất với người dự định ở lại lâu dài.
Những gì mô hình này không làm được
Nó không loại bỏ thời gian chờ. Ở nhiều hệ thống, việc được chăm sóc cho những vấn đề không khẩn cấp có thể mất thời gian, và đó là một đánh đổi thật.
Nó không phủ mọi thứ. Luôn có những dịch vụ nằm ngoài phạm vi, và người ta vẫn phải tự chi cho chúng.
Và nó không tự động dành cho người mới tới. Nhiều quyền lợi gắn với tư cách cư trú, với thời gian đã đóng góp, hoặc với việc đăng ký vào hệ thống — đây là điều cần tra rõ tại chính nước liên quan.
Cách đưa lớp này vào so sánh
Đừng so thu nhập sau thuế. So thu nhập sau thuế trừ đi những khoản mà ở vùng kia bạn phải tự chi — y tế, giáo dục, chăm sóc trẻ.
Và tính theo giai đoạn cuộc đời mà bạn sẽ ở đó, không theo thời điểm hiện tại: một người ba mươi tuổi độc thân hôm nay có thể là một gia đình bốn người sau mười năm.
Ngoài ra, hãy tính cả yếu tố khó định lượng: mức giảm lo lắng về những rủi ro lớn là một giá trị thật, dù nó không xuất hiện trong bảng tính nào.
Với nhiều gia đình, chính yếu tố ấy mới là lý do thật — và việc nhận ra điều đó giúp quyết định trung thực hơn là cố ép mọi thứ vào một phép so con số.
Phạm vi phúc lợi, điều kiện hưởng và mức thuế ở từng nước khác nhau rất nhiều và thay đổi theo thời gian — hãy tra tại cơ quan có thẩm quyền của chính nước bạn quan tâm.
Mô hình phúc lợi có nghĩa là rẻ hơn không?
Không. Nó có nghĩa là ít biến động hơn — cùng những dịch vụ ấy được trả bằng thuế thay vì bằng chi tiêu trực tiếp.
Ai được lợi nhiều nhất từ mô hình này?
Gia đình có con nhỏ, người có nhu cầu y tế thường xuyên, người thu nhập trung bình, và người coi trọng ổn định hơn thu nhập tối đa.
Ai ít được lợi hơn?
Người trẻ khoẻ độc thân thu nhập cao, người làm ngành mà vùng khác trả cao hơn hẳn, và người chỉ ở lại ngắn hạn.
Nên so sánh hai mô hình thế nào?
So thu nhập sau thuế trừ đi những khoản mà ở vùng kia bạn phải tự chi, và tính theo giai đoạn cuộc đời bạn sẽ ở đó chứ không theo hiện tại.
